نظريه ، هم فرد اصيل است و همه جامعه . « 1 » گروه چهارمى هم وجود دارند كه جامعه را مركب حقيقى كه بالاتر از مركب طبيعى است مىدانند . در تركيب طبيعى ، اجزا قبل از تركيب از خود هويت و آثار دارند . مطابق اين نظريه ، انسان اصالتاً اجتماعى محض است . او مانند ظرف خالى است كه فقط استعداد پذيرش روح جمعى را دارد و هر چه هست روح جمعى ، وجدان جمعى ، شعور ، اراده و خواست جمعى است . « 2 » اعتقاد به اصالت فرد يا جامعه ، هر كدام مىتواند نتايج مهم و متفاوتى دربرداشته باشد . در يك نظام اجتماعى مبتنى بر اصالت جامعه ، در هنگام تعارض بين منافع فرد و جامعه ، هميشه مصالح‌جامعه مقدّم خواهد بود . طرفداران اين نظريه مىگويند : با رعايت مصالح فرد ، مصالح جامعه تأمين نمىشود ، بلكه در بسيارى از مواقع بايد منافع فرد را فداى مصالح جامعه كرد و نيز لازم است محدوديتهايى ايجاد شود تا مصالح جامعه تأمين گردد . سوسياليسم و ماركسيسم از جمله نظامهاى مبتنى بر اصالت جامعه هستند كه مىگويند : فداكردن منافع و مصالح فردى براى تحقق جامعهء ايده‌آلى آنان لازم است . در مقابل ، فرد گرايان معتقدند كه هدف بايد تأمين منافع و مصالح فرد باشد و وقتى منافع و مصالح افراد تامين شد ، خود به خود منافع جامعه نيز تأمين مىشود . كاپيتاليسم يك نظام مبتنى بر اصالت فرد است . قرآن كريم نظريهء سوّم را تأييد مىكند . قرآن « 3 » براى امتها ( جوامع ) سرنوشت مشترك ، نامه عمل مشترك ، فهم و شعور ، عمل ، طاعت و عصيان قائل است . بديهى است كه اگر امّت ، وجود عينى نداشته‌باشد ، سر نوشت ، فهم و شعور ، طاعت و عصيان معنا ندارد . اينها دليل است كه قرآن به نوعى حيات قائل است كه حيات جمعى و اجتماعى است ، حيات جمعى يكى تشبيه و تمثيل نيست ، همچنان كه مرگ جمعى نيز يك حقيقت است . « 4 »

--> ( 1 ) - جامعه و تاريخ ، ص 18 و 21 . ( 2 ) - همان ، ص 19 . ( 3 ) - ر . ك : اعراف ( 7 ) ، آيهء 34 ؛ جاثيه ( 45 ) ، آيهء 28 ؛ انعام ( 6 ) ، آيهء 108 ؛ غافر ( 40 ) ، آيهء 5 . ( 4 ) - جامعه و تاريخ ، ص 322 .